نقد فیلم «اوپنهایمر»: یک فیلم شاهکار یا یک فیلم شعبده بازی؟

فیلم «اوپنهایمر» (Oppenheimer)، یکی از جدیدترین و مهم‌ترین آثار سینمایی سال 2023 است که در آن کریستوفر نولان، کارگردان مشهور و محبوب، به زندگی و کار جی رابرت اوپنهایمر، فیزیکدان نظری که به توسعه اولین سلاح هسته‌ای در پروژه منهتن کمک کرد، می‌پردازد. این فیلم با بازی کیلین مورفی، امیلی بلانت، مت دیمون، رابرت داونی جونیور و دیگران، در 21 ژوئیه 2023 در سینماهای ایالات متحده و بریتانیا اکران شد و توانست از نظر منتقدان و بینندگان مورد تحسین قرار گیرد. این فیلم در گیشه نیز موفق بود و تاکنون بیش از 668 میلیون دلار فروش داشته است.

این فیلم به طور خلاصه داستان زندگی اوپنهایمر را از دوران دانشگاه تا پس از جنگ جهانی دوم روایت می‌کند. ما شاهد مراحل تحصیل، علاقه، عشق، ازدواج، خیانت، تحقیق، اختراع، ترس، شک، پشیمانی و تنهایی او هستیم. در طول فیلم شاهد نقش او در پروژه منهتن، پروژه تحقیق و توسعه‌ای که اولین سلاح هسته‌ای را ایجاد کرد، هستیم. این که چگونه اوپنهایمر و تیمی از دانشمندان سال‌ها وقت خود را صرف طراحی و ساخت بمب اتمی می‌کنند و چگونه این بمب در 16 ژوئیه 1945 در آزمایش ترینیتی و بعدا در 6 و 9 اوت 1945 در بمباران هیروشیما و ناگاساکی به انفجار درمی‌آید و میلیون‌ها نفر را به قتل می‌رساند. همچنین در فیلم شاهد این هستیم که چگونه اوپنهایمر با واکنش‌های مختلف جهان به این اقدام و با تهدید جدید جنگ سرد و مسابقه تسلیحاتی هسته‌ای روبرو می‌شود و چگونه از سوی دولت آمریکا به خاطر گذشته چپ‌گرایش و ارتباطاتش با کمونیست‌ها مورد تحقیق و تحریم قرار می‌گیرد.

فیلم اوپنهایمر، بدون شک، یک فیلم شاهکار است که با استفاده از فیلمنامه قوی، بازی بازیگران حرفه‌ای، جلوه‌های بصری خیره‌کننده، موسیقی متن زیبا و کارگردانی هنرمندانه، یک داستان جذاب و مهیج را به تصویر می‌کشد. این فیلم نه تنها یک بیوگرافی از یک فیزیکدان است، بلکه یک بررسی از روابط انسانی، مسائل اخلاقی، تاثیر علم بر جامعه و نقش انسان در تاریخ است. این فیلم ما را به فکر وا می‌دارد که آیا اوپنهایمر یک قهرمان بود یا یک جنایتکار؟ آیا او یک دانشمند بود یا یک مجرم؟ آیا او یک نجات‌دهنده بود یا یک ویرانگر؟

اما آیا این فیلم بدون نقص است؟ آیا این فیلم به طور کامل و صادقانه به واقعیت‌های تاریخی و اخلاقی پروژه منهتن و اثرات آن بر جهان پرداخته است؟ آیا این فیلم شخصیت اوپنهایمر را به طور عادلانه و بدون تحریف نشان داده است؟ این ها سوالاتی هستند که در این مقاله از سری مقالات نقد فیلم و سریال قصد داریم به آنها پاسخ دهیم.

فیلم اوپنهایمر، با وجود تمام کیفیت‌هایی که دارد، نمی‌تواند یک فیلم تاریخی دقیق و بی‌طرفانه باشد. این فیلم در برخی جاها از واقعیت‌های تاریخی فاصله می‌گیرد و در برخی جاها به تحریف و تزیین واقعیت‌ها متهم می‌شود. فیلم «اوپنهایمر» همچنین در برخی جاها به اغماض و انتخاب‌های اخلاقی پروژه منهتن و اثرات آن بر جهان اشاره دارد و در برخی جاها به توجیه و تمجید این پروژه می‌پردازد.  فیلم در بعضی بخش ها شخصیت اوپنهایمر را فردی نا متعادل نشان داده می دهد و در برخی جاها به تحسین و تقدس او می‌پردازد. در ادامه به برخی از این نقدها می‌پردازیم.

فیلم «اوپنهایمر»، در بعضی از بخش های خود از واقعیت‌های تاریخی فاصله می‌گیرد و به خاطر دلایل داستانی یا هنری، برخی از رویدادها، شخصیت‌ها و جزئیات را تغییر می‌دهد. برخی از این تغییرات عبارتند از:

در فیلم، اوپنهایمر در دانشگاه هاروارد تحصیل می‌کند و در آنجا با همسرش کیتی پوتنام آشنا می‌شود. اما در واقعیت، اوپنهایمر در دانشگاه هاروارد فقط یک سال تحصیل کرد و بعد از آن به دانشگاه کمبریج رفت. او همچنین با همسرش در دانشگاه کالیفرنیا آشنا شد.

در فیلم، اوپنهایمر در سال 1939 با کمک انیشتین، روزولت را متقاعد می‌کند که پروژه منهتن را راه‌اندازی کند. اما در واقعیت، اوپنهایمر در آن زمان درگیر تحقیقات خود بود و نقشی در این موضوع نداشت. انیشتین نیز با کمک لئو سیلارد، روزولت را متقاعد کرد.

در فیلم، اوپنهایمر در آزمایش ترینیتی، به تنهایی به محل انفجار می‌رود و از نزدیک شاهد قدرت بمب اتمی می‌شود. اما در واقعیت، اوپنهایمر در یک پناهگاه از فاصله 10 کیلومتری از محل انفجار بود و با دیگر دانشمندان و نظامیان این رویداد را تماشا کرد.

در فیلم، اوپنهایمر پس از جنگ جهانی دوم، به سختی با دولت آمریکا در مورد کنترل سلاح‌های هسته‌ای مذاکره می‌کند و در نهایت به خاطر گذشته چپ‌گرایش و ارتباطاتش با کمونیست‌ها، از سوی دولت آمریکا مورد تحقیق و تحریم قرار می‌گیرد. اما در واقعیت، اوپنهایمر پس از جنگ جهانی دوم، همچنان در پروژه منهتن مشغول بود و به توسعه بمب هیدروژنی کمک کرد. او  در سال 1954 به خاطر گذشته چپ‌گرایش و ارتباطاتش با کمونیست‌ها، از سوی دولت آمریکا مورد تحقیق و تحریم قرار گرفت.

این تغییرات، اگرچه برای جذاب‌تر کردن داستان و ایجاد تنش و همدردی می‌توانند مفید باشند، اما از دقت و صحت تاریخی فیلم کاسته می‌شوند و ممکن است باعث ایجاد تصورات اشتباه یا نادرست در مخاطبان شوند.

فیلم اوپنهایمر، در برخی جاها به اغماض و انتخاب‌های اخلاقی پروژه منهتن و اثرات آن بر جهان اشاره دارد و در برخی جاها به توجیه و تمجید این پروژه می‌پردازد. این فیلم در برخی جاها از نشان دادن وحشت‌های جنگ و انسان‌کشی که بمب اتمی به بار آورد، خودداری می‌کند و در برخی جاها از نشان دادن اندوه و پشیمانی دانشمندان که در این پروژه شرکت کردند، غافل می‌شود. این فیلم در برخی جاها از نشان دادن مخالفت‌ها و انتقادهایی که از سوی برخی از دانشمندان، سیاستمداران و فعالان صلح به این پروژه ورزیده شد، چشم‌پوشی می‌کند و در برخی جاها از نشان دادن مزایا و منافعی که این پروژه برای علم، فناوری و امنیت جهانی داشته است، سخن می‌گوید.

این فیلم، اگرچه در برخی صحنه‌ها به نقل از اوپنهایمر، از این پروژه به عنوان یک «گناه بزرگ» یاد می‌کند و از این بمب به عنوان یک «جنایت علیه بشریت» صحبت می‌کند، اما در کل به این پروژه به عنوان یک «انجام وظیفه» و یک «نیاز ضروری» نگاه می‌کند. این فیلم، از این پروژه به عنوان یک «انتقام از ژاپن» و یک «پایان دادن به جنگ» حرف می‌زند. این فیلم، از این پروژه به عنوان یک «انقلاب علمی» و یک «پیشرفت فناوری» ستایش می‌کند. این فیلم، از این پروژه به عنوان یک «مانع از جنگ سرد» و یک «ضامن امنیت جهانی» تشویق می‌کند.

این فیلم، با وجود اینکه به برخی از پیامدهای منفی این پروژه اشاره می‌کند، اما به طور کامل و عمیق به آنها نمیپردازد. این فیلم، از نشان دادن تصاویر واقعی از آسیب‌های جسمی و روحی که بمب اتمی به مردم ژاپن وارد کرد، خودداری می‌کند. این فیلم، از نشان دادن تاثیرات زیست‌محیطی و بهداشتی که بمب اتمی بر کره زمین و موجودات زنده داشت، غافل می‌شود. این فیلم، از نشان دادن نقش این پروژه در شکل‌گیری جنبش‌های صلح‌طلبانه و مبارزه با تسلیحات هسته‌ای، سکوت می‌کند. این فیلم، از نشان دادن اندیشه‌ها و احساسات دانشمندانی که در این پروژه شرکت کردند و بعدا از آن پشیمان شدند، عبور می‌کند.

این فیلم، اگرچه در برخی صحنه‌ها به انتقاد از این پروژه می‌پردازد، اما در کل به توجیه و تمجید این پروژه می‌پردازد. این فیلم، از این پروژه به عنوان یک «کار بزرگ» و یک «کار تاریخی» یاد می‌کند. این فیلم، از این پروژه به عنوان یک «کار علمی» و یک «کار هنری» صحبت می‌کند. این فیلم، از این پروژه به عنوان یک «کار مفید» و یک «کار ضروری» سخن می‌گوید.

در فیلم، با وجود اینکه به برخی از مزایای این پروژه اشاره می‌شود، اما به طور کامل و عمیق به آنها پرداخته نمی‌شود. این فیلم، از نشان دادن پیشرفت‌های علمی و فناوری که این پروژه به بار آورد، خودداری می‌کند. این فیلم، از نشان دادن نقش این پروژه در پایان دادن به جنگ جهانی دوم و جلوگیری از جنگ سرد، غافل می‌شود. این فیلم، از نشان دادن نقش این پروژه در ایجاد تعادل قدرت و امنیت جهانی، سکوت می‌کند. این فیلم، از نشان دادن نقش این پروژه در انگیزه‌دهی به دانشمندان و پژوهشگران، عبور می‌کند.

به طور خلاصه، این فیلم، در برخی جاها اغماض و انتخاب‌های اخلاقی پروژه منهتن و اثرات آن بر جهان را نشان می دهد و در برخی جاها به توجیه و تمجید این پروژه می‌پردازد. این فیلم، از نشان دادن واقعیت‌های تلخ و تاثیرگذار این پروژه بر جان و جهان انسان‌ها، خودداری می‌کند و از نشان دادن مزایای و منافع این پروژه بر علم، فناوری و امنیت جهانی، سخن می‌گوید.

امیدواریم که این فیلم، بتواند به افزایش آگاهی و اندیشه‌ورزی درباره‌ی این پروژه و اثرات آن بر جهان کمک کند و از تکرار چنین اشتباهاتی در آینده جلوگیری کند.

منبع : فارس کیدذ